Terapia zastępcza testosteronem (TRT) to leczenie prowadzone wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza, oparte na bezpiecznych i sprawdzonych lekach, a nie samodzielnym przyjmowaniu testosteronu czy preparatów z niepewnych źródeł. Polega na indywidualnym dopasowaniu dawki tak, aby przywrócić prawidłowy poziom hormonu (eugonadyzm) i poprawić codzienne funkcjonowanie. W artykule wyjaśnimy, jak TRT wpływa na zdrowie mężczyzny, w tym na mięśnie, układ nerwowy i funkcje seksualne.
Fizjologiczne podstawy TRT – przywracanie homeostazy hormonalnej
Terapia zastępcza testosteronem (TRT) to leczenie niedoboru testosteronu u mężczyzn, stosowane po potwierdzeniu niskiego poziomu hormonu i wystąpieniu charakterystycznych objawów. Testosteron podaje się zewnętrznie w postaci np. zastrzyków, tabletek, plastrów, kremów lub żeli, aby przywrócić jego prawidłowe stężenie w organizmie.
Wśród najczęstszych objawów niskiego poziomu testosteronu u mężczyzn wyróżnia się np.:
- niskie libido,
- zaburzenia snu,
- zaburzenia erekcji,
- wypadanie włosów,
- szybkie męczenie się,
- przewlekłe zmęczenie,
- problemy z koncentracją,
- drażliwość i wahania nastroju,
- zmniejszenie siły i masy mięśniowej,
- zwiększenie masy tkanki tłuszczowej,
- obniżenie gęstości mineralnej kości (BMD).
Pojawienie się objawów niedoboru testosteronu powinno skłonić do przeprowadzenia diagnostyki, ponieważ mogą one świadczyć o wystąpieniu hipogonadyzmu.
Choroba ta może mieć 2 postacie:
- Hipogonadyzm pierwotny – związany z uszkodzeniem lub niewydolnością jąder (urazy, przebyte infekcje, zaburzenia genetyczne).
- Hipogonadyzm wtórny – występuje w sytuacji zaburzenia funkcjonowania osi podwzgórze-przysadka-jądra (HPG). Przyczyną mogą być m.in. guzy przysadki, choroby przewlekłe, otyłość, stosowanie niektórych leków oraz inne zaburzenia hormonalne.
U części mężczyzn objawy niedoboru testosteronu pojawiają się stopniowo wraz z wiekiem i współistniejącymi chorobami, co określa się jako hipogonadyzm późny (LOH, late onset hypogonadism).
W przypadku potwierdzonego, utrzymującego się niedoboru testosteronu terapia zastępcza testosteronem (TRT) może skutecznie stabilizować jego poziom w organizmie.
Egzogenny testosteron wpływa na oś podwzgórze-przysadka-jądra (HPG) poprzez mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego: podwyższenie jego stężenia hamuje wydzielanie gonadoliberyny (GnRH) w podwzgórzu oraz hormonu luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH) w przysadce, co wygasza naturalną produkcję testosteronu w jądrach i zatrzymuje spermatogenezę. Dzięki temu TRT przejmuje kontrolę nad stężeniem hormonu, zastępując niewydolną syntezę endogenną.
W ocenie niedoboru testosteronu ważne jest rozróżnienie między testosteronem całkowitym a testosteronem wolnym (biodostępnym). Testosteron całkowity obejmuje zarówno frakcję wolną, jak i związaną z białkami transportowymi (SHBG – globuliną wiążącą hormony płciowe i albuminą). Ta związana z SHBG jest praktycznie nieaktywna, natomiast wolny testosteron i luźno związany z albuminą jest dostępny dla tkanek i odpowiada za efekty biologiczne. Wobec tego prawidłowy poziom testosteronu całkowitego nie zawsze oznacza wystarczającą ilość biodostępnego testosteronu. W przypadku kwalifikacji do terapii zastępczej testosteronem (TRT) warto więc zbadać poziom testosteronu wolnego.
Przy TRT pacjent ma do wyboru kilka form podania testosteronu, które różnią się np. sposobem aplikacji, szybkością wchłaniania, częstotliwością podawania, profilem działania i wygodą stosowania.
Obecnie najczęściej stosuje się iniekcje domięśniowe lub podskórne z estrami testosteronu. Po podaniu hormon uwalnia się stopniowo, a szczyt stężenia pojawia się po 24-48 godzinach. Częstotliwość iniekcji zależy od rodzaju estru i wynosi od 2-3 dni do kilku tygodni.
Alternatywą są żele i kremy do nakładania na skórę, które osiągają szczyt stężenia w ciągu 4-8 godzin. Dawki są mniejsze, jednak preparaty wymagają codziennej aplikacji.
Pacjenci, którzy cenią wygodę stosowania, najczęściej wybierają estry w zastrzykach. Natomiast osoby unikające igieł lub wrażliwe na duże dawki testosteronu – żele.
Rola receptorów androgenowych (AR) w tkankach docelowych
Aby testosteron mógł wykazywać swoje biologiczne właściwości, musi połączyć się z odpowiednimi białkami tzw. receptorami androgenowymi (AR) znajdującymi się wewnątrz komórek.
Mechanizm połączenia hormonu z receptorem składa się z kilku etapów:
- Wolny testosteron wnika z krwi do komórki docelowej.
- W komórce testosteron łączy się z receptorem androgenowym.
- Powstały kompleks hormon-receptor przemieszcza się do jądra komórkowego.
- W jądrze komórkowym kompleks wpływa na aktywność wybranych genów.
- Na końcu dochodzi do syntezy nowych białek (np. odpowiedzialnych za budowę mięśni, regenerację tkanek czy wzmocnienie kości).
Fakt, że receptory androgenowe zlokalizowane są w wielu tkankach, tłumaczy wszechstronny wpływ tego hormonu na zdrowie. Znajdują się one m.in. w:
- kościach,
- gonadach,
- mięśniach,
- tętnicach i sercu,
- fibroblastach skóry,
- tkance tłuszczowej,
- układzie nerwowym.
Ze względu na obecność receptorów androgenowych w wielu tkankach, niedobór testosteronu może powodować liczne objawy ogólnoustrojowe, co ma znaczenie w diagnostyce i kwalifikacji do TRT.
Wpływ TRT na funkcje seksualne i libido
Jednym z częstszych objawów niedoboru testosteronu jest spadek libido i problemy z utrzymaniem wzwodu. Terapia zastępcza testosteronem (TRT) może w takich przypadkach przywrócić sprawność seksualną.
Testosteron wpływa na funkcje seksualne na dwóch poziomach:
- W prąciu zwiększa produkcję tlenku azotu, który rozszerza naczynia krwionośne i umożliwia napływ krwi potrzebny do utrzymania erekcji.
- W mózgu, w tzw. polu przedwzrokowym, podnosi dostępność dopaminy – neuroprzekaźnika kontrolującego popęd, pożądanie i motywację do aktywności seksualnej.
Poziom testosteronu zmienia się z wiekiem. U mężczyzn w wieku 18-39 lat norma wynosi 300-1080 ng/dL, w wieku 40-59 lat – 300-890 ng/dL, a powyżej 60 lat – do 300-720 ng/dL. Wynik poniżej 300 ng/dL może świadczyć o niedoborze testosteronu, jednak pełna diagnoza wymaga także oceny objawów klinicznych. Szerzej omawiamy to w artykule o tym, jak zmienia się poziom testosteronu a wiek.
Co ciekawe, próg testosteronu potrzebny do utrzymania prawidłowych erekcji nocnych i porannych jest niższy niż dolna granica normy laboratoryjnej. W badaniu Granaty i wsp. (1997) stwierdzono, że prawidłowe erekcje można utrzymać przy stężeniu testosteronu wynoszącym ok. 200 ng/dL.
Mechanizm poprawy pożądania (libido) a neurotransmitery
Pożądanie seksualne zależy od działania określonych struktur mózgu, zwłaszcza tych związanych z motywacją i przyjemnością. Istotną rolę odgrywa tu dopamina, neuroprzekaźnik odpowiedzialny za chęć podejmowania aktywności seksualnej. Przy niedoborze testosteronu jej aktywność słabnie, co prowadzi do spadku libido. Normalizacja poziomu testosteronu w ramach terapii zastępczej zwiększa dostępność dopaminy i wzmacnia chęć do podejmowania aktywności seksualnych.
Dopamina w podwzgórzu koordynuje połączenie między sferą psychiczną a reakcją fizjologiczną, uruchamiając szlaki z udziałem tlenku azotu i oksytocyny, które wspierają pobudzenie seksualne i erekcję. Dzięki temu terapia zastępcza testosteronem (TRT) może zwiększać zarówno odczuwanie pożądania, jak i zdolność do pobudzenia seksualnego, szczególnie u mężczyzn z niedoborem testosteronu.
Testosteron wpływa także na inne neuroprzekaźniki, m.in. ograniczając mechanizmy hamujące ochotę na seks, takie jak nadmierna aktywność serotoniny czy podwyższony poziom prolaktyny.
Współzależność między testosteronem a sprawnością erekcyjną
Testosteron wspiera erekcję głównie pośrednio, poprzez wpływ na libido, wrażliwość na bodźce seksualne i pracę naczyń krwionośnych w prąciu. Zwiększa dostępność tlenku azotu, co umożliwia rozszerzenie naczyń i napływ krwi potrzebny do wzwodu.
Warto jednak pamiętać, że erekcja nie zależy wyłącznie od testosteronu. Problemy mogą wystąpić także przy prawidłowym stężeniu hormonu, jeśli obecne są choroby układu krążenia, cukrzyca, nadciśnienie, uszkodzenie nerwów czy przewlekły stres. Wobec tego TRT najlepiej sprawdza się u mężczyzn z potwierdzonym niedoborem testosteronu i obniżonym libido, a w innych przypadkach poprawa erekcji może wymagać wprowadzenia dodatkowych metod leczenia.
Testosteron ułatwia budowę mięśni, ponieważ bezpośrednio wspiera ich wzrost i regenerację. Pod wpływem treningu siłowego aktywowane są komórki satelitarne – mięśniowe komórki macierzyste, które łączą się z włóknami mięśniowymi i zwiększają ich zdolność do syntezy białek (MPS). Testosteron wzmacnia ten proces, dzięki czemu mięśnie szybciej reagują na trening, regenerują się i zwiększają swoją masę.
Hormon oddziałuje również na gospodarkę energetyczną i tkankę tłuszczową. Ogranicza powstawanie nowych komórek tłuszczowych, zmniejszając ich skłonność do różnicowania się w adipocyty, a jednocześnie sprzyja rozwojowi komórek mięśniowych.
Może także zmniejszać insulinooporność, szczególnie u mężczyzn z hipogonadyzmem i zaburzeniami metabolicznymi, choć wyniki badań w tym zakresie są niejednoznaczne.
Testosteron wpływa także na redukcję tkanki tłuszczowej trzewnej, czyli gromadzącej się w obrębie jamy brzusznej i najbardziej niekorzystnej metabolicznie. U mężczyzn z otyłością i niskim poziomem hormonu 56-tygodniowa terapia hormonalna spowodowała istotny spadek tłuszczu trzewnego w porównaniu z grupą placebo (średnia różnica -2678 mm², P = 0,04), przy zachowaniu lub wzroście masy mięśniowej. Podobnie u mężczyzn po 55. roku życia normalizacja poziomu testosteronu zapobiegała narastaniu tłuszczu trzewnego (P ≤ 0,001), nie wpływając znacząco na tkankę podskórną.
Hipertrofia włókien mięśniowych typu II
Włókna mięśniowe typu II, czyli szybkokurczliwe, odpowiadają za generowanie dużej siły w krótkim czasie, np. przy podnoszeniu ciężarów czy szybkim wstawaniu. U mężczyzn z hipogonadyzmem późnym lub z sarkopenią, włókna te ulegają zanikowi, osłabiając moc mięśniową. Terapia zastępcza testosteronem przywraca równowagę hormonalną, stymulując wzrost włókien typu II poprzez zwiększenie syntezy białek mięśniowych i ograniczenie ich rozpadu.
Na poziomie komórkowym testosteron, działając przez receptory androgenowe w mięśniach, może nasilać aktywację komórek satelitarnych i zwiększać liczbę jąder we włóknach mięśniowych, co sprzyja adaptacjom anabolicznym i utrzymaniu większej muskulatury. Efekt terapii najlepiej uwidacznia się w połączeniu z treningiem siłowym – sam hormon nie zastępuje ćwiczeń.
Wpływ androgenów na podstawową przemianę materii (BMR)
Wpływ testosteronu na wydatkowanie energii jest przede wszystkim pośredni. Hormon ten stymuluje syntezę białek mięśniowych, co prowadzi do wzrostu beztłuszczowej masy ciała (LBM). Ponieważ tkanka mięśniowa jest metabolicznie bardziej aktywna niż tłuszczowa, jej przyrost naturalnie podnosi podstawową przemianę materii (BMR).
Badania pokazują, że dopiero długotrwałe stosowanie testosteronu (ok. 12 miesięcy) u mężczyzn z jego niedoborem prowadzi do zauważalnego wzrostu masy mięśniowej i spoczynkowego wydatku energetycznego.
Neuropsychologiczne aspekty terapii – psychika, koncentracja i sen
Na koniec warto poruszyć wpływ TRT na mózg, funkcje poznawcze i dobrostan psychiczny. Testosteron oddziałuje na mózg poprzez receptory androgenowe obecne w hipokampie, korze przedczołowej i strukturach limbicznych. Dzięki temu wspiera neuroplastyczność, czyli zdolność neuronów do tworzenia i utrzymywania połączeń synaptycznych, co jest niezbędne w procesie zapamiętywania i uczenia się.
Hormon zwiększa także aktywność układu dopaminowego, co poprawia motywację, koncentrację i jasność umysłu, oraz stabilizuje układ serotoninowy, wspierając regulację nastroju i emocji.
Mężczyźni z niskim poziomem testosteronu często doświadczają tzw. mgły mózgowej, trudności z koncentracją, problemów z pamięcią i wahań nastroju. TRT może złagodzić te objawy, zwłaszcza u pacjentów ze stwierdzonym hipogonadyzmem. U zdrowych mężczyzn bez niedoboru testosteron raczej nie poprawia funkcji poznawczych, a przy zbyt wysokich dawkach może je nawet pogorszyć.
Testosteron oddziałuje również na sen. Sprzyja utrzymaniu głębokiej fazy REM, w której mózg utrwala wspomnienia i regeneruje się po wysiłku. Poprawa jakości snu przekłada się na lepsze funkcjonowanie umysłu w ciągu dnia.
Redukcja stanów lękowych i objawów depresyjnych
Testosteron może łagodzić objawy depresji, szczególnie u mężczyzn z hipogonadyzmem. TRT może poprawiać nastrój, zwiększać energię i motywację, a efekty zwykle pojawiają się po kilku tygodniach leczenia, zwłaszcza przy łagodnych objawach depresji.
Hormon wpływa na układ nerwowy i aktywność neuroprzekaźników, takich jak serotonina i dopamina, co sprzyja lepszemu samopoczuciu i większej chęć do działania. Niski poziom testosteronu wiąże się często z wyższym ryzykiem depresji, choć nie zawsze wiadomo, czy jest przyczyną, czy skutkiem zaburzeń nastroju.
Wpływ testosteronu na lęk jest mniej jednoznaczny – badania sugerują łagodzenie strachu, ale brak wystarczających dowodów na skuteczność w leczeniu zaburzeń lękowych. TRT nie jest więc leczeniem pierwszego rzutu w depresji ani w zaburzeniach lękowych. Standardem pozostają leki przeciwdepresyjne i psychoterapia, a testosteron może być stosowany jedynie jako terapia uzupełniająca.
Poprawa funkcji kognitywnych i pamięci operacyjnej
Testosteron może mieć wpływ na pracę mózgu, w tym na pamięć i koncentrację. Starsi mężczyźni z wyższym poziomem aktywnego testosteronu często lepiej radzą sobie w testach uwagi, szybkości myślenia i pamięci operacyjnej.
U mężczyzn z prawidłowym poziomem testosteronu jego dodatkowe przyjmowanie zwykle nie poprawia funkcji poznawczych. Co więcej, nawet u osób z wyraźnym niedoborem hormonu terapia zastępcza rzadko przynosi mierzalne korzyści w tym zakresie. Największe badania kontrolowane nie wykazały istotnej poprawy funkcji poznawczych również u starszych mężczyzn z niskim poziomem testosteronu i zaburzeniami pamięci.
Testosteron działa na mózg poprzez receptory androgenowe, aromatyzację do estradiolu oraz modulację układu dopaminergicznego. Choć mechanizmy te są znane, dowody na realny wpływ na funkcje poznawcze u ludzi pozostają ograniczone.
Bezpieczeństwo i monitorowanie parametrów krytycznych
Leczenie hipogonadyzmu wymaga regularnego monitorowania stanu zdrowia pacjenta, aby ocenić skuteczność leczenia i wcześnie wykryć ewentualne działania niepożądane.
Każdy pacjent przed rozpoczęciem TRT powinien wykonać komplet badań laboratoryjnych obejmujących:
- morfologię krwi,
- próby wątrobowe,
- profil lipidowy,
- kreatyninę,
- elektrolity,
- kwas moczowy,
- glukozę,
- insulinę,
- żelazo,
- ferrytynę,
- albuminę,
- SHBG,
- PSA całkowite,
- profil tarczycowy,
- witaminę D,
- hormony: testosteron całkowity, prolaktynę, estradiol, progesteron, LH i FSH.
Na podstawie wyników badań oraz wywiadu lekarz dobiera odpowiednie leczenie. W trakcie terapii przez pierwsze 6 miesięcy pacjent zgłasza się na wizyty kontrolne co miesiąc. W kolejnych 6 miesiącach wizyty odbywają się co 2 miesiące, a po roku leczenia – co 3 miesiące. Na każdą wizytę kontrolną pacjent powinien przynieść aktualne wyniki badań, których zakres ustalany jest z lekarzem prowadzącym.
Dlaczego regularne wizyty kontrolne są tak ważne? Ponieważ podczas stosowania TRT istnieje ryzyko wystąpienia erytrocytozy – jednego z najczęstszych i potencjalnie najpoważniejszych powikłań.
Erytrocytoza polega na wzroście liczby czerwonych krwinek, stężenia hemoglobiny i hematokrytu, co zwiększa lepkość krwi i ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych, takich jak udar czy zawał serca. Objawy mogą obejmować bóle i zawroty głowy, zaburzenia widzenia, zmęczenie, parestezje oraz bóle w klatce piersiowej i jamie brzusznej. U osób stosujących TRT, zwłaszcza u starszych mężczyzn, zaburzenie to może rozwijać się szybciej i wymaga regularnego monitorowania hematokrytu.
Mechanizm, który częściowo odpowiada za ten efekt, wiąże się z działaniem testosteronu na gospodarkę żelaza. Testosteron obniża poziom hepcydyny, hormonu wątrobowego kontrolującego dostępność żelaza w organizmie. Niższy poziom hepcydyny ułatwia uwalnianie żelaza do krwi, dzięki czemu szpik kostny ma go więcej do produkcji hemoglobiny i nowych czerwonych krwinek. W rezultacie wzrasta erytropoeza (proces tworzenia nowych krwinek czerwonych), co częściowo wyjaśnia zwiększone ryzyko erytrocytozy u pacjentów poddawanych TRT.
Istotnym elementem TRT jest przemiana testosteronu w inne biologicznie aktywne hormony. Część podawanego testosteronu ulega aromatyzacji do estradiolu (E2). To fizjologiczny mechanizm, jednak przy nadmiernym wzroście estrogenu (gdy konwersja testosteronu do estradiolu jest nadmierna) może prowadzić do działań niepożądanych, takich jak retencja wody, ginekomastia czy wahania nastroju.
Równocześnie testosteron jest przekształcany do dihydrotestosteronu (DHT) przez enzym 5α-reduktazę. DHT, jako silny androgen, odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu gruczołu krokowego, a jego nadmiar podczas stosowania TRT może sprzyjać przerostowi prostaty lub nasileniu objawów łagodnego rozrostu gruczołu krokowego (BPH).
Zarządzanie poziomem estradiolu i profilaktyka ginekomastii
W terapii zastępczej testosteronem ważne jest utrzymanie prawidłowego poziomu estradiolu (E2), ponieważ jego nadmiar może prowadzić do ginekomastii.
Przy zbyt wysokiej dawce testosteronu E2 może wzrastać, co sprzyja przerostowi gruczołu piersiowego u mężczyzn. Profilaktyka ginekomastii opiera się przede wszystkim na optymalizacji TRT, czyli dostosowaniu dawki i schematu podawania oraz wczesnym reagowaniu na objawy, takie jak tkliwość brodawek czy obrzęk piersi lub sutków.
W przypadku objawowego i potwierdzonego w badaniach nadmiaru estradiolu lekarz może rozważyć czasowe włączenie inhibitora aromatazy, jednak nie jest to element rutynowy TRT i wymaga kontroli E2.
Wpływ TRT na układ sercowo-naczyniowy i profil lipidowy (HDL/LDL)
TRT u mężczyzn z hipogonadyzmem nie zwiększa istotnie ryzyka głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych, choć w niektórych badaniach odnotowano wyższe ryzyko migotania przedsionków, arytmii i incydentów zakrzepowo-zatorowych, szczególnie u pacjentów z wcześniejszymi problemami sercowo-naczyniowymi.
Wpływ terapii na profil lipidowy (HDL/LDL) jest zwykle niewielki, jednak w ramach badań kontrolnych lekarz może zalecić wykonanie lipidogramu.
Leczenie hipogonadyzmu może poprawiać parametry metaboliczne u mężczyzn z potwierdzonym niedoborem testosteronu, m.in. poprzez redukcję tkanki tłuszczowej (zwłaszcza trzewnej) oraz możliwą poprawę kontroli glikemii.
W sferze fizycznej sprzyja wzrostowi beztłuszczowej masy ciała, regeneracji oraz poprawie siły, szczególnie w połączeniu z treningiem oporowym.
U pacjentów obserwuje się także zwiększenie energii, poprawę samopoczucia i koncentracji oraz wzrost libido.
Należy przy tym pamiętać, że TRT zwykle jest terapią długoterminową, a czasami dożywotnią, ponieważ egzogenny testosteron hamuje własną produkcję hormonu i spermatogenezę. W związku z tym leczenie wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego, regularnych badań krwi (m.in. poziomu hormonów, PSA – antygenu swoistego dla prostaty czy hematokrytu) oraz indywidualizacji dawki i schematu podania, aby zminimalizować działania niepożądane i maksymalizować korzyści.
Źródła:
