TRT a nadciśnienie – czy testosteron może podnosić ciśnienie?

Wynik testosteronu przekraczający górną granicę normy może zaskoczyć mężczyznę, który nie stosuje TRT ani świadomie nie przyjmuje preparatów hormonalnych. Pierwsza reakcja bywa różna: od zadowolenia z „bardzo dobrego poziomu” po obawę, że za wynikiem stoi poważna choroba.

W praktyce wysoki testosteron całkowity nie zawsze oznacza, że organizm produkuje zbyt dużo aktywnego hormonu. Wynik może być związany z wysokim SHBG, różnicami pomiędzy metodami laboratoryjnymi, interferencją testu, porą pobrania albo przyjmowaniem leków i suplementów, których pacjent nie kojarzy bezpośrednio z testosteronem.

Rzadziej utrzymujące się podwyższenie testosteronu może wymagać diagnostyki w kierunku zaburzeń dotyczących jąder, nadnerczy lub działania hormonów przysadki. Dlatego pojedynczego wyniku nie należy ani bagatelizować, ani interpretować bez sprawdzenia pozostałych parametrów.

W tym artykule wyjaśniamy, co może oznaczać wysoki testosteron bez TRT, kiedy wystarczy powtórzyć badanie, jaką rolę odgrywa SHBG i w jakich sytuacjach potrzebna jest szersza diagnostyka hormonalna.

Co właściwie oznacza wysoki testosteron?

Testosteron może być oznaczany jako hormon całkowity, wolny albo biologicznie dostępny. Najczęściej wykonywanym badaniem jest testosteron całkowity, który obejmuje zarówno hormon związany z białkami transportowymi, jak i jego niewielką wolną frakcję.

Większość testosteronu krążącego we krwi jest związana z:

• SHBG, czyli globuliną wiążącą hormony płciowe,
• albuminą, z którą testosteron wiąże się słabiej,
• innymi białkami transportowymi w znacznie mniejszym stopniu.

Oznacza to, że wysoki wynik całkowitego testosteronu może wynikać zarówno z rzeczywistego zwiększenia produkcji hormonu, jak i z większej ilości białka, które go transportuje.

Nie należy więc oceniać wyniku wyłącznie na podstawie tego, że przekracza zakres zapisany na wydruku laboratoryjnym. Znaczenie ma metoda oznaczenia, zakres referencyjny, SHBG, wolny testosteron, LH, FSH, objawy oraz przyjmowane preparaty.

Wysoki testosteron całkowity a wysoki testosteron wolny

To jedno z najważniejszych rozróżnień. Mężczyzna może mieć podwyższony testosteron całkowity, a jednocześnie prawidłowy wolny testosteron. Taki układ często występuje przy wysokim SHBG.

Najczęstsze przyczyny wysokiego testosteronu bez TRT

Możliwe przyczyny można podzielić na cztery główne grupy:

• naturalne i laboratoryjne wahania wyniku,
• wysokie SHBG,
• wpływ leków, suplementów lub środków hormonalnych innych niż klasyczna TRT,
• rzadsze zaburzenia prowadzące do rzeczywistej nadprodukcji androgenów.

Do każdego przypadku należy podejść indywidualnie. Wynik nieznacznie przekraczający górną granicę normy u zdrowego mężczyzny wymaga innego postępowania niż bardzo wysoki testosteron połączony z obniżonym LH, guzem jądra albo nagłymi zmianami klinicznymi.

1. Naturalnie wysoki wynik i różnice pomiędzy laboratoriami

Zakresy referencyjne nie są identyczne we wszystkich laboratoriach. Zależą od metody, aparatury, kalibracji i populacji, na podstawie której określono normę. Ten sam pacjent może więc otrzymać wyniki różniące się pomiędzy laboratoriami, nawet jeśli jego stan biologiczny się nie zmienił.

Część zdrowych mężczyzn znajduje się naturalnie w górnym zakresie populacyjnym. Wynik nieznacznie ponad granicą laboratorium może wynikać z:

• indywidualnego rytmu wydzielania hormonów,
• różnicy metodycznej,
• pory pobrania,
• zmienności biologicznej pomiędzy dniami,
• zmiany SHBG,
• błędu laboratoryjnego lub przedlaboratoryjnego.

Pojedyncze, niewielkie przekroczenie normy bez objawów zwykle najpierw wymaga potwierdzenia, a nie natychmiastowej diagnostyki obrazowej.

2. Wysokie SHBG może podnosić testosteron całkowity

SHBG jest produkowane głównie w wątrobie i wiąże znaczną część testosteronu obecnego we krwi. Jeżeli jego stężenie rośnie, organizm może kompensacyjnie utrzymywać większą ilość testosteronu całkowitego, podczas gdy wolna frakcja pozostaje prawidłowa.

Podwyższone SHBG może występować między innymi przy:

• nadczynności tarczycy,
• niektórych chorobach wątroby,
• przyjmowaniu wybranych leków przeciwpadaczkowych,
• większej ekspozycji na estrogeny,
• niektórych uwarunkowaniach genetycznych,
• starszym wieku,
• bardzo niskiej masie ciała lub niedożywieniu.

W takiej sytuacji sam wysoki testosteron całkowity może wyglądać imponująco, ale nie musi oznaczać nadmiaru aktywnego hormonu. Kluczowa staje się ocena SHBG, albuminy i wolnego testosteronu.

3. Brak TRT nie oznacza braku wpływu leków i suplementów

Mężczyzna może nie stosować testosteronu w zastrzykach, żelu ani plastrach, a mimo tego przyjmować preparaty wpływające na własną produkcję androgenów. Dotyczy to zarówno leków przepisanych przez lekarza, jak i środków kupowanych bez recepty lub przez internet.

Na wynik mogą wpływać między innymi:

• hCG, które pobudza komórki jąder do produkcji testosteronu,
• klomifen i inne selektywne modulatory receptora estrogenowego,
• inhibitory aromatazy,
• DHEA i preparaty określane jako prohormony,
• sterydy anaboliczno-androgenne,
• produkty „na testosteron” zawierające niezadeklarowane składniki,
• preparaty stosowane w okresie po cyklu dopingowym.

Pacjent powinien przekazać lekarzowi pełną listę przyjmowanych środków. Określenie „nie stosuję TRT” nie wystarcza, jeśli używane są preparaty pobudzające produkcję testosteronu albo środki anaboliczne.

4. Biotyna i interferencja laboratoryjna

Biotyna, czyli witamina B7, znajduje się w wielu suplementach na włosy, skórę i paznokcie, preparatach wielowitaminowych oraz produktach sportowych. W wysokich dawkach może zakłócać działanie niektórych testów immunochemicznych.

W zależności od konstrukcji testu interferencja może powodować wynik fałszywie podwyższony albo fałszywie obniżony. Problem może dotyczyć nie tylko testosteronu, ale też między innymi:

• TSH i hormonów tarczycy,
• LH i FSH,
• estradiolu,
• prolaktyny,
• kortyzolu,
• hCG,
• innych parametrów hormonalnych.

Przed badaniem należy poinformować lekarza i laboratorium o stosowanej biotynie. Nie należy samodzielnie odstawiać leków, ale laboratorium może zalecić odpowiednio długą przerwę w przyjmowaniu suplementu, zależną od dawki i używanej metody.

5. Przeciwciała heterofilne i inne problemy z immunoassay

Wiele laboratoriów oznacza testosteron metodami immunochemicznymi. Są one szybkie i szeroko dostępne, ale w rzadkich przypadkach mogą ulegać zakłóceniom przez przeciwciała obecne we krwi pacjenta lub reakcje krzyżowe z innymi substancjami.

Interferencję warto podejrzewać, gdy:

• wynik jest bardzo wysoki, ale nie pasuje do objawów,
• pozostałe hormony tworzą nielogiczny obraz,
• kolejne badania immunochemiczne pokazują podobne odchylenie mimo braku przyczyny,
• wynik nie zgadza się z LH, SHBG lub wolnym testosteronem,
• badania obrazowe nie potwierdzają podejrzewanej przyczyny.

W takiej sytuacji lekarz może poprosić laboratorium o weryfikację próbki, zastosowanie innej metody lub oznaczenie testosteronu techniką chromatografii cieczowej połączonej ze spektrometrią mas, czyli LC-MS/MS.

6. Rzeczywista nadprodukcja testosteronu przez organizm

To znacznie rzadsza przyczyna niż różnice laboratoryjne, SHBG czy przyjmowane preparaty. Nie należy jednak jej pomijać, szczególnie gdy testosteron jest bardzo wysoki i wynik został potwierdzony wiarygodną metodą.

Rzeczywisty nadmiar androgenów może być związany między innymi z:

• hormonalnie czynnym guzem jądra,
• guzem zarodkowym produkującym hCG, który pobudza jądra do wytwarzania testosteronu,
• androgenowo czynnym guzem nadnercza,
• wrodzonym przerostem nadnerczy,
• rzadkimi zaburzeniami działania receptorów androgenowych,
• innymi nietypowymi chorobami endokrynologicznymi.

Nie oznacza to, że każdy wysoki testosteron wymaga tomografii nadnerczy albo USG jąder. Badania obrazowe powinny wynikać z potwierdzonych wyników, obrazu LH i FSH, badania fizykalnego oraz pozostałych parametrów hormonalnych.

Co LH może powiedzieć o przyczynie wysokiego testosteronu?

LH jest hormonem przysadki, który pobudza komórki Leydiga w jądrach do produkcji testosteronu. Gdy testosteron wzrasta, prawidłowy mechanizm sprzężenia zwrotnego zwykle ogranicza wydzielanie LH.

Czy wysoki testosteron zawsze daje objawy?

Nie. Mężczyzna z wysokim testosteronem całkowitym spowodowanym wysokim SHBG może nie mieć żadnych objawów nadmiaru androgenów. Zdarza się również, że prawidłowo funkcjonujący mężczyzna naturalnie znajduje się w górnej części zakresu referencyjnego.

Przy rzeczywistym nadmiarze androgenów mogą występować między innymi:

• nasilony trądzik i przetłuszczanie skóry,
• przyspieszone wypadanie włosów u osób predysponowanych genetycznie,
• zwiększone libido, choć nie występuje ono u każdego,
• zmiany nastroju lub większa drażliwość,
• wzrost hematokrytu,
• zaburzenia płodności, szczególnie przy stosowaniu androgenów z zewnątrz,
• ginekomastia, jeśli jednocześnie wzrasta estradiol,
• zmiany dotyczące jąder zależne od przyczyny.

Objawy te są niespecyficzne i nie pozwalają samodzielnie potwierdzić nadmiaru testosteronu. Przykładowo trądzik, łysienie lub drażliwość mogą występować również przy prawidłowych hormonach.

Kiedy należy powtórzyć badanie testosteronu?

Powtórzenie badania jest szczególnie uzasadnione, gdy:

• wysoki wynik został stwierdzony po raz pierwszy,
• przekroczenie zakresu jest niewielkie,
• badanie wykonano w przypadkowej porze dnia,
• pacjent przyjmował biotynę lub inne suplementy mogące wpływać na oznaczenie,
• wynik nie pasuje do pozostałych hormonów,
• nie oznaczono SHBG i wolnego testosteronu,
• badanie wykonano podczas ostrej choroby lub nietypowego obciążenia organizmu,
• nie wiadomo, jaką metodę zastosowało laboratorium.

Wynik najlepiej powtarzać w porównywalnych warunkach, rano i zgodnie z zaleceniami lekarza oraz laboratorium. Pomocne może być wykonanie oznaczenia w tym samym laboratorium, a przy podejrzeniu interferencji – inną metodą.

Szczegółowe informacje dotyczące przygotowania znajdziesz w materiale wyjaśniającym, jak prawidłowo wykonywać badania testosteronu.

Jak przygotować się do powtórnego badania?

Aby ograniczyć ryzyko niejednoznacznego wyniku, warto:

• wykonać pobranie rano, zgodnie z zaleceniami lekarza,
• poinformować laboratorium o biotynie i wszystkich suplementach,
• nie odstawiać samodzielnie leków przepisanych przez lekarza,
• przekazać informację o hCG, klomifenie, inhibitorach aromatazy i środkach dopingujących,
• unikać pobrania bezpośrednio po wyjątkowo ciężkim treningu,
• nie wykonywać oznaczenia podczas ostrej infekcji, jeśli badanie może zostać bezpiecznie przełożone,
• zachować podobne warunki jak przy wcześniejszych pomiarach,
• sprawdzić, czy laboratorium stosuje wiarygodną metodę oznaczania testosteronu.

Jakie badania mogą być potrzebne przy utrzymującym się wysokim testosteronie?

Zakres zależy od stopnia podwyższenia, objawów i wyników podstawowych. Lekarz może rozważyć:

• ponowne oznaczenie testosteronu całkowitego,
• SHBG i albuminę,
• testosteron wolny wyliczony albo oznaczony wiarygodną metodą,
• LH i FSH,
• estradiol,
• DHEA-S i androstenedion,
• 17-hydroksyprogesteron,
• beta-hCG,
• TSH i hormony tarczycy,
• próby wątrobowe,
• morfologię krwi i hematokryt,
• inne badania zależne od obrazu klinicznego.

Nie każdy mężczyzna potrzebuje całego panelu. Lekarz dobiera badania tak, aby odpowiedzieć na konkretne pytanie diagnostyczne. Informacje o potencjalnym zakresie i kosztach diagnostyki znajdziesz również w materiale badania testosteronu cena.

Kiedy potrzebne jest USG jąder lub badanie nadnerczy?

Badania obrazowe nie powinny być pierwszym krokiem po pojedynczym, nieznacznie podwyższonym testosteronie. Mogą być jednak potrzebne, jeśli wysokie stężenie zostało potwierdzone, wolny testosteron również jest podwyższony, a wyniki hormonów sugerują nieprawidłowe źródło produkcji.

USG jąder może być rozważane między innymi przy:

• wyczuwalnym guzku albo powiększeniu jądra,
• uczuciu ciężkości w mosznie,
• bólu lub zmianie konsystencji jądra,
• podwyższonym hCG,
• nieprawidłowym badaniu fizykalnym,
• potwierdzonym wysokim testosteronie z zahamowanym LH bez wyjaśnienia lekowego.

Diagnostyka nadnerczy może być potrzebna, gdy podwyższone są także androgeny pochodzenia nadnerczowego, szczególnie DHEA-S, albo gdy występują inne nieprawidłowości sugerujące chorobę tego narządu.

Sygnały, których nie należy ignorować

Szybszej konsultacji wymagają szczególnie:

• wyczuwalny guzek lub powiększenie jądra,
• utrzymujący się ból albo ciężkość w mosznie,
• bardzo wysoki wynik potwierdzony w kolejnych oznaczeniach,
• jednocześnie wysoki testosteron wolny,
• niskie LH bez wyjaśnienia stosowanymi preparatami,
• podwyższone hCG lub DHEA-S,
• nagłe zmiany dotyczące piersi, jąder lub płodności,
• bóle głowy, zaburzenia widzenia albo inne objawy neurologiczne,
• wyraźne odchylenia w morfologii, tarczycy albo próbach wątrobowych.

Czy wysoki testosteron trzeba obniżać?

Nie należy samodzielnie próbować obniżać testosteronu. Leczeniu podlega przyczyna, a nie pojedyncza liczba na wydruku. Jeśli wysoki wynik wynika z SHBG, interwencja skierowana przeciwko testosteronowi może być całkowicie niepotrzebna.

Nie należy na własną rękę stosować inhibitorów aromatazy, leków hormonalnych ani innych preparatów mających „wyrównać hormony”. Mogą one zaburzyć estradiol, płodność, kości, lipidy i działanie osi podwzgórze–przysadka–jądra.

Jeżeli przyczyną jest lek lub suplement, o zmianie jego stosowania powinien zdecydować lekarz. Jeżeli wyniki są fałszywe, najważniejsze jest potwierdzenie ich właściwą metodą. Przy chorobie jąder lub nadnerczy potrzebne jest leczenie konkretnego zaburzenia.

Najczęstsze błędy przy wysokim testosteronie

Do najczęstszych błędów należą:

• traktowanie wysokiego wyniku jako automatycznego dowodu bardzo dobrego zdrowia,
• zakładanie, że wysoki testosteron całkowity oznacza również wysoki wolny testosteron,
• pomijanie SHBG,
• nieinformowanie lekarza o hCG, klomifenie, DHEA i suplementach sportowych,
• bagatelizowanie biotyny,
• rozpoczynanie kosztownej diagnostyki obrazowej przed potwierdzeniem wyniku,
• samodzielne stosowanie leków obniżających estrogeny albo androgeny,
• ocenianie przyczyny wyłącznie na podstawie objawów,
• ignorowanie guzka albo zmiany w obrębie jądra.

Najważniejszy wniosek: wysoki testosteron trzeba najpierw potwierdzić i właściwie zinterpretować

Wysoki testosteron bez TRT nie zawsze oznacza chorobę ani rzeczywisty nadmiar androgenów. Częstą przyczyną wysokiego wyniku całkowitego jest podwyższone SHBG, naturalna zmienność albo różnica pomiędzy metodami laboratoryjnymi.

Pierwszym krokiem najczęściej powinno być powtórzenie badania w prawidłowych warunkach oraz oznaczenie SHBG, wolnego testosteronu, LH i FSH. Konieczne jest także uczciwe przekazanie informacji o wszystkich lekach, suplementach, środkach anabolicznych i preparatach wpływających na własną produkcję hormonów.

Jeśli podwyższenie zostanie potwierdzone, a wolny testosteron również jest wysoki, lekarz może rozszerzyć diagnostykę o androgeny nadnerczowe, hCG, tarczycę, wątrobę i – jeśli istnieją wskazania – badania obrazowe jąder lub nadnerczy.

Jak może pomóc Męska Klinika?

Jeżeli otrzymałeś wysoki wynik testosteronu mimo braku TRT, warto sprawdzić, czy wynika on z wysokiego SHBG, stosowanych leków i suplementów, sposobu oznaczenia czy rzeczywistego nadmiaru androgenów.

W Męskiej Klinice możesz omówić wynik, pozostałe hormony, stosowane preparaty i objawy oraz ustalić, które badania należy powtórzyć lub rozszerzyć. Skontaktuj się z nami, aby właściwie zinterpretować testosteron i uniknąć zarówno niepotrzebnego niepokoju, jak i przeoczenia istotnej przyczyny.

Źródła:

1. https://www.endocrine.org/clinical-practice-guidelines/testosterone-therapy
2. https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/testosterone-deficiency-guideline
3. https://academic.oup.com/edrv/article/38/4/302/3897170
4. https://academic.oup.com/jcem/article/110/3/e641/7656733
5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8040255/
6. https://academic.oup.com/jcemcr/article/3/8/luaf140/8180761
7. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6007242/
8. https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/adrenal-disorders/adrenal-virilism
9. https://www.mayocliniclabs.com/test-catalog/Overview/61718