Farmakologiczne leczenie otyłości u mężczyzn – kiedy dieta i ruch nie wystarczają?

Mężczyzna przez kilka miesięcy pilnuje kalorii, zwiększa liczbę kroków i zaczyna regularnie ćwiczyć. Początkowo traci kilka kilogramów, później pojawia się silniejszy głód, waga zatrzymuje się, a po kolejnej przerwanej diecie część kilogramów wraca. Taki scenariusz jest bardzo częsty i nie zawsze oznacza brak konsekwencji albo „słabą wolę”. Otyłość jest chorobą przewlekłą, której mechanizmy biologiczne utrudniają zarówno redukcję masy ciała, jak i późniejsze utrzymanie efektu.

U części pacjentów zmiana sposobu żywienia, aktywność fizyczna i wsparcie behawioralne są wystarczające. U innych uzyskana redukcja jest zbyt mała, żeby poprawić cukrzycę, nadciśnienie, bezdech senny, stłuszczenie wątroby czy inne powikłania. W takiej sytuacji lekarz może rozważyć farmakologiczne leczenie otyłości jako kolejny element terapii.

W tym artykule wyjaśniamy, kiedy leki na otyłość mogą być wskazane u mężczyzny, jakie preparaty są obecnie stosowane, czym różnią się semaglutyd, tirzepatyd, liraglutyd, naltrekson z bupropionem i orlistat, jakich efektów można oczekiwać oraz dlaczego farmakoterapia powinna być częścią długoterminowego leczenia, a nie kilkutygodniowym sposobem na szybkie schudnięcie.

Otyłość to choroba, a nie tylko nadmiar kilogramów

Współczesne podejście do leczenia otyłości wyraźnie odchodzi od schematu: „wystarczy mniej jeść i więcej się ruszać”. Bilans energetyczny oczywiście nadal ma znaczenie – żeby tracić tkankę tłuszczową, organizm musi zużywać więcej energii, niż otrzymuje.

Problem polega na tym, że organizm aktywnie broni swojej masy. Podczas odchudzania mogą pojawiać się:

• wzrost głodu,
• słabsze uczucie sytości,
• większe zainteresowanie jedzeniem,
• spadek spontanicznej aktywności,
• zmniejszenie wydatku energetycznego wraz ze spadkiem masy ciała,
• adaptacja metaboliczna utrudniająca dalszą redukcję.

Dlatego pacjent może przez kilka miesięcy dobrze realizować plan, a później coraz intensywniej odczuwać głód i odzyskiwać część kilogramów. Farmakoterapia działa między innymi poprzez mechanizmy regulujące apetyt, sytość lub wchłanianie energii i może ułatwić utrzymanie długotrwałego deficytu.

Kiedy można rozważyć leki na otyłość?

Według polskich zaleceń klinicznych PTLO farmakoterapia może być rozważana u dorosłych:

• z BMI ≥30 kg/m², czyli z otyłością,
• z BMI 27–29,9 kg/m², czyli z nadwagą, jeśli jednocześnie występuje co najmniej jedna choroba lub powikłanie związane z nadmierną masą ciała.

Takimi powikłaniami mogą być między innymi:

• stan przedcukrzycowy,
• cukrzyca typu 2,
• nadciśnienie tętnicze,
• dyslipidemia,
• obturacyjny bezdech senny,
• choroby sercowo-naczyniowe,
• metaboliczne stłuszczenie wątroby.

Czy najpierw trzeba próbować schudnąć bez leków?

Zmiana sposobu odżywiania, aktywność fizyczna i interwencje behawioralne pozostają podstawą leczenia niezależnie od tego, czy pacjent otrzymuje lek.

Polskie zalecenia wskazują na rozważenie farmakoterapii szczególnie wtedy, gdy po kilku miesiącach postępowania niefarmakologicznego nie udało się uzyskać wystarczającej redukcji masy ciała. Nie oznacza to jednak, że pacjent musi przez lata przechodzić kolejne nieskuteczne diety, zanim otrzyma leczenie.

Im większa otyłość i im poważniejsze jej powikłania, tym mniej uzasadnione jest odkładanie skutecznego leczenia tylko po to, aby pacjent kolejny raz próbował „poradzić sobie sam”.

Jakie leki stosuje się obecnie w leczeniu otyłości?

W Unii Europejskiej do długoterminowego leczenia nadmiernej masy ciała zarejestrowano kilka różnych substancji. Różnią się mechanizmem działania, skutecznością, sposobem podawania, działaniami niepożądanymi oraz przeciwwskazaniami.

Jak działa semaglutyd w leczeniu otyłości?

Semaglutyd jest agonistą receptora GLP-1. Naśladuje działanie jednego z hormonów uczestniczących w regulacji apetytu i metabolizmu.

Może między innymi:

• zwiększać uczucie sytości,
• ograniczać głód,
• zmniejszać ilość spontanicznie spożywanego jedzenia,
• wpływać korzystnie na gospodarkę glukozową,
• spowalniać opróżnianie żołądka, szczególnie na początku leczenia.

W badaniach preparat semaglutydu przeznaczony do leczenia otyłości umożliwiał średnio znacznie większą utratę masy niż sama interwencja stylu życia z placebo. W jednym z głównych badań średnia redukcja po 68 tygodniach wynosiła około 15% wyjściowej masy ciała.

Ozempic a Wegovy – czy to ten sam lek?

Oba preparaty zawierają semaglutyd, ale nie mają w Unii Europejskiej tego samego zarejestrowanego wskazania.

• Ozempic jest zarejestrowany do leczenia cukrzycy typu 2,
• Wegovy jest zarejestrowany do kontroli masy ciała u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów z otyłością lub nadwagą i powikłaniami.

Fakt, że substancja czynna jest taka sama, nie oznacza automatycznie, że preparaty można dowolnie zamieniać albo stosować według własnego schematu.

Jak działa tirzepatyd?

Tirzepatyd działa jednocześnie na receptory GIP i GLP-1. Wpływa na mechanizmy regulujące apetyt, sytość i metabolizm glukozy, dzięki czemu pacjenci zwykle spontanicznie spożywają mniej energii.

W badaniach klinicznych dotyczących leczenia otyłości bez cukrzycy średnia redukcja masy była zależna od dawki i należała do największych obserwowanych dotychczas w farmakoterapii otyłości. EMA wskazuje, że w głównym badaniu po 72 tygodniach średnia utrata masy wynosiła co najmniej około 15% w zależności od zastosowanej dawki.

Nie należy jednak wybierać tirzepatydu wyłącznie dlatego, że przeciętnie prowadzi do dużej utraty masy. Znaczenie mają również choroby współistniejące, tolerancja, inne leki i indywidualny cel terapeutyczny.

Liraglutyd – czym różni się od semaglutydu?

Liraglutyd również działa poprzez receptor GLP-1, ale jest lekiem starszym i krócej działającym. W leczeniu otyłości podaje się go codziennie, podczas gdy klasyczny schemat iniekcyjnego semaglutydu do leczenia otyłości jest cotygodniowy.

Średnia utrata masy ciała przy liraglutydzie jest zwykle mniejsza niż przy nowszych terapiach, ale lek nadal może być skuteczny u odpowiednio dobranego pacjenta.

Naltrekson z bupropionem – kiedy może być rozważany?

Połączenie naltreksonu i bupropionu działa przede wszystkim na ośrodkowe mechanizmy kontrolujące apetyt oraz układ nagrody związany z jedzeniem.

Może być rozważane szczególnie wtedy, gdy istotnym problemem są:

• silny apetyt,
• częste zachcianki,
• jedzenie związane z układem nagrody,
• trudność z kontrolą ilości spożywanego jedzenia.

Nie jest jednak odpowiedni dla każdego. Szczególne znaczenie mają między innymi niekontrolowane nadciśnienie, padaczka i przyjmowanie opioidów. Lekarz musi również przeanalizować możliwe interakcje z innymi preparatami.

Orlistat – dlaczego działa inaczej?

Orlistat nie działa przede wszystkim na apetyt. Hamuje enzymy odpowiedzialne za trawienie tłuszczu w przewodzie pokarmowym, dzięki czemu część spożywanego tłuszczu nie zostaje wchłonięta.

Konsekwencją mogą być charakterystyczne działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego:

• oleiste stolce,
• parcie na stolec,
• gazy,
• tłuszczowa wydzielina,
• pogorszenie tolerancji bardzo tłustych posiłków.

Jego skuteczność w redukcji masy jest przeciętnie mniejsza niż nowoczesnych leków inkretynowych.

Który lek na otyłość jest najskuteczniejszy?

Jeżeli patrzymy wyłącznie na średnią procentową utratę masy ciała w badaniach klinicznych, tirzepatyd i semaglutyd należą obecnie do najskuteczniejszych dostępnych terapii farmakologicznych.

Nie oznacza to jednak, że najlepszym lekiem jest zawsze ten, który daje największy średni spadek kilogramów.

Dobierając terapię, lekarz powinien uwzględnić między innymi:

• stopień otyłości,
• stan przedcukrzycowy lub cukrzycę typu 2,
• nadciśnienie,
• dyslipidemię,
• choroby sercowo-naczyniowe,
• bezdech senny,
• MASLD,
• choroby przewodu pokarmowego,
• stosowane leki,
• tolerancję terapii,
• wcześniejsze próby leczenia,
• preferencje pacjenta.

Nie chodzi tylko o kilogramy – lek dobiera się również do powikłań

To jedna z największych zmian we współczesnym leczeniu otyłości. Celem nie jest jedynie uzyskanie konkretnej liczby na wadze.

Leczenie powinno przede wszystkim zmniejszać ryzyko i nasilenie powikłań.

Semaglutyd a serce – czy leczenie daje korzyści poza odchudzaniem?

Takie dane istnieją dla określonych grup pacjentów. W dużym badaniu SELECT uczestniczyło ponad 17 tysięcy osób z nadwagą lub otyłością, istniejącą chorobą sercowo-naczyniową i bez cukrzycy.

Semaglutyd 2,4 mg zmniejszył względne ryzyko złożonego punktu końcowego obejmującego zgon sercowo-naczyniowy, niezakończony zgonem zawał lub udar o około 20% w porównaniu z placebo.

Nie oznacza to jednak, że każdy mężczyzna przyjmujący semaglutyd automatycznie zmniejszy swoje ryzyko dokładnie o 20%. Badanie dotyczyło konkretnej populacji z istniejącą chorobą sercowo-naczyniową.

Jakie działania niepożądane mogą powodować leki GLP-1 i tirzepatyd?

Najczęściej dotyczą układu pokarmowego i są szczególnie widoczne podczas rozpoczynania leczenia lub zwiększania dawki.

• nudności,
• biegunka,
• zaparcia,
• wymioty,
• ból lub dyskomfort brzucha,
• uczucie nadmiernej pełności.

W zależności od preparatu i sytuacji klinicznej lekarz bierze również pod uwagę ryzyko między innymi chorób pęcherzyka żółciowego, odwodnienia czy ostrego zapalenia trzustki.

Dlaczego dawkę zwiększa się stopniowo?

W przypadku leków inkretynowych zwykle rozpoczyna się od mniejszej dawki i zwiększa ją etapami zgodnie z charakterystyką konkretnego preparatu.

Celem nie jest jak najszybsze dojście do największej dawki, tylko:

• poprawa tolerancji leczenia,
• ograniczenie nudności i innych działań ze strony przewodu pokarmowego,
• ocena indywidualnej reakcji pacjenta.

Nie należy samodzielnie przyspieszać zwiększania dawki, bo „waga za wolno spada”.

Czy leki na otyłość powodują hipoglikemię?

U osoby bez cukrzycy leki inkretynowe same w sobie zwykle nie powodują typowej ciężkiej hipoglikemii w taki sposób jak insulina. Ryzyko może jednak wzrastać, gdy lek jest stosowany u pacjenta z cukrzycą razem z insuliną albo niektórymi lekami zwiększającymi wydzielanie insuliny.

Dlatego u pacjenta leczonego z powodu cukrzycy rozpoczęcie skutecznej terapii otyłości może wymagać ponownej oceny dawek innych leków przeciwcukrzycowych.

Czy farmakoterapia oznacza, że można przestać pilnować diety?

Nie. Leki nie anulują bilansu energetycznego. Ich ogromną zaletą jest to, że mogą ułatwiać jego utrzymanie poprzez zmniejszenie głodu i zwiększenie sytości.

Podczas leczenia nadal warto dbać o:

• odpowiednią kaloryczność,
• pełnowartościowe źródła białka,
• warzywa i błonnik,
• ograniczenie alkoholu i żywności wysokoprzetworzonej,
• odpowiednie nawodnienie,
• regularny rytm posiłków dopasowany do pacjenta.

Lek powinien pomagać realizować zdrowy sposób żywienia, a nie zastępować go.

Trening siłowy podczas leczenia otyłości – dlaczego jest szczególnie ważny?

Podczas każdej skutecznej redukcji masy traci się nie tylko tkankę tłuszczową. Część spadku może obejmować również beztłuszczową masę ciała.

Im większa i szybsza utrata kilogramów, tym ważniejsze stają się działania pomagające zachować mięśnie:

• trening siłowy,
• odpowiednia podaż białka,
• regularna aktywność,
• unikanie skrajnych restrykcji kalorycznych,
• odpowiednia regeneracja.

Celem leczenia nie jest osiągnięcie możliwie najniższej liczby na wadze kosztem siły i masy mięśniowej, tylko zmniejszenie nadmiaru tłuszczu przy zachowaniu sprawnego organizmu.

Jak długo trzeba brać leki na otyłość?

To jedno z najważniejszych pytań pacjentów. Wiele osób zakłada schemat:

„wezmę lek przez trzy miesiące, schudnę 15 kg i odstawię”.

Problem polega na tym, że po odstawieniu farmakologicznego działania ograniczającego głód mechanizmy regulujące apetyt mogą ponownie zacząć sprzyjać odzyskiwaniu masy.

Z tego względu otyłość coraz częściej traktuje się podobnie do innych chorób przewlekłych. U części pacjentów leczenie może być potrzebne przez długi czas, a czasem przewlekle, jeśli nadal przynosi korzyści i pozostaje bezpieczne.

Czy po odstawieniu semaglutydu lub tirzepatydu waga wraca?

U części pacjentów tak. Badania po odstawieniu skutecznej farmakoterapii pokazują, że odzyskiwanie części utraconej masy jest częste.

Nie oznacza to, że lek „uzależnił organizm”. Znacznie bardziej trafne jest wyjaśnienie, że po usunięciu leczenia przewlekłej choroby ponownie ujawniają się mechanizmy, które wcześniej sprzyjały jej rozwojowi.

Dlatego plan dotyczący utrzymania efektu powinien powstawać już podczas redukcji, a nie dopiero w dniu odstawienia preparatu.

Po czym wiadomo, że lek działa?

Ocena nie powinna ograniczać się do odpowiedzi: „schudłem” albo „nie schudłem”. Lekarz analizuje między innymi:

• procentową redukcję masy ciała,
• zmianę obwodu pasa,
• apetyt i sytość,
• tolerancję leczenia,
• glukozę i HbA1c,
• ciśnienie,
• lipidogram,
• stan wątroby,
• nasilenie bezdechu sennego lub innych powikłań,
• jakość życia i sprawność.

W polskich zaleceniach za istotny sygnał skuteczności przyjmuje się zwykle redukcję co najmniej około 5% masy wyjściowej po odpowiednim okresie stosowania dawki terapeutycznej. Konkretne kryteria kontynuacji mogą jednak zależeć od danego preparatu.

Jakie badania zrobić przed farmakologicznym leczeniem otyłości?

Lekarz powinien przede wszystkim ocenić samą otyłość i jej powikłania. Typowa diagnostyka może obejmować:

• masę ciała i BMI,
• obwód pasa,
• ciśnienie tętnicze,
• glukozę na czczo lub HbA1c,
• lipidogram,
• ALT i AST,
• kreatyninę i eGFR,
• TSH,
• morfologię,
• w zależności od objawów ocenę bezdechu sennego i innych powikłań.

Konieczne jest również przeanalizowanie wszystkich przyjmowanych leków, suplementów i wcześniejszych chorób, ponieważ wpływają one na wybór preparatu oraz bezpieczeństwo terapii.

Czy przed leczeniem otyłości trzeba zbadać testosteron?

Nie każdy mężczyzna z otyłością wymaga automatycznego szerokiego panelu hormonalnego. Jeżeli jednak oprócz nadmiernej masy ciała występują objawy mogące sugerować hipogonadyzm – na przykład trwały spadek libido, mniej spontanicznych lub porannych erekcji czy inne charakterystyczne dolegliwości – lekarz może zalecić również badania testosteronu.

Przy otyłości interpretacja wymaga jednak ostrożności. Niskie SHBG może prowadzić do obniżenia testosteronu całkowitego bez klasycznej niewydolności jąder. Dlatego znaczenie mogą mieć również SHBG, wolny testosteron, LH i FSH.

Czy TRT może zastąpić leki na otyłość?

Nie. TRT nie jest leczeniem otyłości i nie powinna być stosowana jako środek odchudzający u mężczyzny bez prawidłowo rozpoznanego hipogonadyzmu.

U pacjenta z rzeczywistym niedoborem testosteronu prawidłowo prowadzona terapia może wpływać na skład ciała, ale nadal nie zastępuje leczenia choroby otyłościowej.

Co więcej, u części mężczyzn otyłość jest odwracalnym czynnikiem obniżającym wyniki hormonalne. Znaczna redukcja masy może prowadzić do poprawy SHBG oraz wzrostu własnego testosteronu.

Czy schudnięcie dzięki farmakoterapii może poprawić testosteron?

U mężczyzna z otyłością metaboliczną – tak, jest to możliwe. Znaczenie ma przede wszystkim sama poprawa stanu metabolicznego, a nie bezpośrednie „hormonalne działanie leku na testosteron”.

Skuteczna redukcja może prowadzić jednocześnie do:

• zmniejszenia tłuszczu trzewnego,
• poprawy insulinooporności,
• zmniejszenia stłuszczenia wątroby,
• poprawy jakości snu i bezdechu sennego,
• wzrostu SHBG,
• u części pacjentów wzrostu własnego testosteronu.

Podstawowe działania wspierające gospodarkę hormonalną opisujemy szerzej w materiale wyjaśniającym, jak podwyższyć testosteron poprzez poprawę masy ciała, snu, aktywności i zdrowia metabolicznego.

Czy leki na otyłość są „drogą na skróty”?

Takie określenie nie odpowiada współczesnej wiedzy medycznej. Podobnie jak nie nazywamy leczenia nadciśnienia czy cukrzycy „pójściem na łatwiznę”, tak farmakoterapia prawidłowo rozpoznanej choroby otyłościowej jest leczeniem medycznym.

Pacjent nadal musi:

• zmienić sposób żywienia,
• dbać o mięśnie,
• ruszać się,
• kontrolować wyniki,
• zgłaszać działania niepożądane,
• pracować nad utrzymaniem efektu.

Lek może natomiast sprawić, że biologiczna walka z głodem stanie się znacznie łatwiejsza.

Dlaczego nie warto kupować semaglutydu lub tirzepatydu z niepewnego źródła?

Rosnąca popularność leków inkretynowych spowodowała rozwój nielegalnego rynku. Europejska Agencja Leków oraz WHO ostrzegają przed preparatami podrabianymi i niespełniającymi wymogów jakości.

Ryzyko obejmuje:

• nieprawidłową substancję,
• niewłaściwe stężenie,
• zanieczyszczenia,
• błędy dawkowania,
• brak kontroli warunków przechowywania.

Leki na otyłość powinny być stosowane z legalnego źródła, po kwalifikacji medycznej i pod kontrolą lekarza.

Najczęstsze błędy podczas farmakologicznego leczenia otyłości

Do najczęstszych należą:

• traktowanie leku jako kilkutygodniowej kuracji,
• samodzielne zwiększanie dawki, żeby szybciej schudnąć,
• wybieranie preparatu wyłącznie na podstawie reklam i opinii w internecie,
• stosowanie leku przeznaczonego do cukrzycy bez właściwego wskazania tylko dlatego, że zawiera tę samą substancję,
• całkowita rezygnacja z aktywności i pracy nad dietą,
• spożywanie zbyt małej ilości białka podczas szybkiej redukcji,
• brak treningu siłowego i utrata dużej ilości mięśni,
• ignorowanie nudności, wymiotów i odwodnienia,
• odstawienie skutecznego leczenia bez planu utrzymania masy,
• kupowanie preparatów z nielegalnych źródeł,
• traktowanie TRT jako alternatywy dla leczenia otyłości.

Najważniejszy wniosek: jeśli dieta i ruch nie wystarczają, nie oznacza to końca możliwości leczenia

Otyłość jest przewlekłą i nawrotową chorobą. Zmiana stylu życia pozostaje jej podstawą, ale u części mężczyzn nie zapewnia redukcji wystarczającej do poprawy zdrowia albo nie pozwala utrzymać efektu przez długi czas.

Farmakoterapia może być rozważana szczególnie przy:

• BMI ≥30 kg/m²,
• BMI ≥27 kg/m² i obecności powikłania związanego z masą ciała,
• niewystarczającym efekcie dotychczasowego leczenia,
• otyłości powodującej istotne problemy metaboliczne i zdrowotne.

Obecnie największą przeciętną skuteczność w redukcji masy zapewniają nowoczesne terapie działające poprzez GLP-1 oraz GIP/GLP-1, ale najlepszy lek nie musi być tym, który daje największy spadek kilogramów – powinien być dopasowany do chorób, ryzyka, bezpieczeństwa i celu konkretnego pacjenta.

Leczenie powinno być planowane długoterminowo. Jego celem jest nie tylko mniejsza masa ciała, ale również zmniejszenie obwodu pasa, ryzyka cukrzycy, nadciśnienia, stłuszczenia wątroby, bezdechu sennego i chorób sercowo-naczyniowych oraz poprawa codziennego funkcjonowania.

Jak może pomóc Męska Klinika?

Jeżeli kolejne próby redukcji kończą się plateau lub powrotem kilogramów, a jednocześnie występują otyłość brzuszna, stan przedcukrzycowy, wysokie trójglicerydy, nadciśnienie, stłuszczenie wątroby, bezdech senny albo problemy hormonalne, warto ocenić możliwość kompleksowego leczenia choroby otyłościowej.

W Męskiej Klinice możesz omówić dotychczasowe próby odchudzania, BMI, obwód pasa, wyniki metaboliczne, choroby współistniejące i stosowane leki oraz ustalić dalszy kierunek postępowania. Skontaktuj się z nami, aby sprawdzić, czy w Twojej sytuacji sama modyfikacja stylu życia jest wystarczająca, czy zasadne jest rozszerzenie leczenia o farmakoterapię.

Źródła:

1. https://www.who.int/news/item/01-12-2025-who-issues-global-guideline-on-the-use-of-glp-1-medicines-in-treating-obesity
2. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/obesity-glp-1-therapies
3. https://easo.org/2025-framework-for-the-pharmacological-treatment-of-obesity-and-its-complications-from-the-european-association-for-the-study-of-obesity/
4. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/wegovy
5. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mounjaro
6. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/saxenda
7. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/mysimba
8. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ozempic
9. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2307563