Nożem możesz zarówno ukroić chleb, jak i pozbawić kogoś życia. Ten sam przedmiot, inne cele i sposób jego wykorzystania. Podobnie jest z testosteronem – może być zarówno lekiem, jak i środkiem dopingującym. Różnica pomiędzy tymi dwoma scenariuszami, podobnie jak w przypadku wspomnianego na początku noża, jest fundamentalna. W tym wpisie chcemy rozwiać obiegowe mity związane ze stosowaniem testosteronu, a także przybliżyć Ci 5 kluczowych różnic między leczeniem (TRT) a dopingiem.
Czym jest TRT i jak różni się od stosowania sterydów anabolicznych?
Być może zastanawiasz się, czy testosteron to steryd. Odpowiedź brzmi: tak, testosteron jest naturalnym sterydem anaboliczno-androgenowym, który produkuje nasz organizm. Jednak z różnych powodów ilość tego testosteronu może być zbyt mała i niefizjologiczna. Testosterone replacement therapy, czyli w skrócie TRT, to forma leczenia. Terapię zastępczą testosteronem wykorzystuje się po to, by wyrównać poziom testosteronu we krwi do jego wartości prawidłowych. Konkretny cel medyczny, jaki mamy w tym przypadku, to zupełnie inna historia od tej, w której testosteron ma jest wykorzystywany jako doping.
Jak wygląda terapia testosteronem u pacjentów z hipogonadyzmem?
Hipogonadyzm to zaburzenie hormonalne, w którym oś podwzgórze-przysadka-gonady nie funkcjonuje prawidłowo. W efekcie dochodzi do obniżonego wydzielania hormonów płciowych – w przypadku mężczyzn jest nim testosteron. Rekomendacje dotyczące postępowania w męskim hipogonadyzmie jasno określają zarówno cele leczenia testosteronem, przypadki, w których warto je wdrożyć, a także standardy postępowania.
Trudno mówić tu o uniwersalnym protokole, bo jest on dostosowywany do stanu pacjenta, podobnie jak same dawki testosteronu czy sposób jego podania (iniekcje, żele i plastry, preparaty doustne). Jednocześnie, zwłaszcza w przypadku występowania nadwagi czy otyłości, terapia łączona jest ze zmianami w stylu życia.
Na czym polega stosowanie sterydów anabolicznych w celach dopingowych?
Doping hormonalny, do którego wykorzystywany jest m.in. testosteron, polega na zastosowaniu konkretnych środków, aby osiągnąć bardzo wysokie, niefizjologicznych poziomów danego hormonu. Celem jest uzyskanie korzyści np. w postaci szybszego przyrostu masy mięśniowej czy większej siły.
Różnica 1 – Cel stosowania: leczenie medyczne vs poprawa wyglądu i wyników sportowych
Scenariusze wykorzystywania testosteronu w leczeniu vs jako doping różnią się między sobą fundamentalnie. W przypadku TRT mówimy o konkretnych wskazaniach medycznych, które mają poprawić zdrowie pacjenta oraz jego funkcjonowanie. W dopingu chodzi przede wszystkim o wyniki sportowe lub – zwłaszcza na poziomie amatorskim – poprawę wyglądu.
Kiedy lekarz wdraża TRT?
Terapię testosteronem wdraża się w przypadku niedoboru hormonów płciowych. Lista przyczyn tego stanu jest obszerna i obejmuje hipogonadyzm pierwotny oraz wtórny.
Wskazaniami do leczenia testosteronem są:
- opóźnione dojrzewanie płciowe,
- zespół Klinefeltera z hipogonadyzmem,
- zaburzenia seksualne z niskim poziomem testosteronu, które nie odpowiadają na działanie inhibitorów PDE5 (leków stosowanych w zaburzeniach erekcji),
- niska masa kostna w hipogonadyzmie,
- niedoczynność przysadki.
Terapię stosuje się także u mężczyzn z obniżonym poziomem testosteronu, u których występują objawy hipogonadyzmu, a jednocześnie leczenie otyłości i chorób współistniejących było u nich nieskuteczne.
Dlaczego sterydy anaboliczne są używane poza medycyną?
Nadużywanie sterydów, bo w ten sposób można określić ich wykorzystywanie poza wskazaniami medycznymi, ma swoje konkretne przyczyny. Przede wszystkim zwiększają one syntezę protein (białek mięśniowych), zwiększają zdolność adaptacji mięśnia do obciążenia, a także hamują katabolizm.
Pozwala to uzyskać wyższą masę mięśniową, ale także szybszą regenerację, co przy obciążeniach generowanych w sporcie ma ogromne znaczenie. Umożliwiają również poprawę sylwetki czy osiąganie lepszych wyników sportowych. Nie dziwi zatem, że są osoby, dla których ten efekt może być na tyle atrakcyjny, by zaryzykować swoim zdrowiem.
Różnica 2 – Dawki testosteronu: fizjologiczne vs supraphysiologiczne
Popularna parafraza słów Paracelsusa „dawka czyni truciznę” zdecydowanie ma zastosowanie również i w tym przypadku. Dawki testosteronu stosowane w TRT są odmienne od tych, które pojawiają się przy chęci stosowania dopingu.
Jakie dawki stosuje się w TRT?
W terapii testosteronem lekarz dobiera takie dawki, by poziom testosteronu mieścił się w zakresie normy. Jest to związane z głównym celem takiego leczenia, czyli odtworzenia i utrzymania fizjologicznego oraz stabilnego stężenia tego hormonu w surowicy krwi.
Sama wielkość dawki zależna jest m.in. od przyczyn hipogonadyzmu, ale też formy preparatu (proste, złożone). Przykładowo w hipogonadyzmie przedpokwitaniowym leczenie może rozpoczynać się od dawki 50 mg enantatu lub cypionatu testosteronu.
Jak bardzo przekraczane są normy podczas dopingu?
By móc odpowiedzieć na pytanie, jakie dawki testosteronu stosowane są w cyklach sterydowych, sięgamy do Raportu Social Zoom „Doping w Internecie – analiza dyskursu”, który powstał we współpracy z Ministerstwem Sportu i Turystyki. W jednej z przytoczonych wypowiedzi dawki testosteronu wynosiły między 500 a 750 mg, przyjmowane w krótkich odstępach. Zazwyczaj celem jest uzyskanie szybkich rezultatów, w związku z tym dawkowanie dalekie jest od ilości fizjologicznych.
Różnica 3 – Kontrola lekarska i bezpieczeństwo stosowania
W przypadku terapii testosteronem, której celem jest rozwiązanie konkretnych problemów zdrowotnych, całość procesu odbywa się pod kontrolą lekarza. Natomiast stosowanie sterydów w celach dopingowych to zwykle działanie na własną rękę, na podstawie zaleceń innych osób przyjmujących takie środki czy wątpliwych porad internetowych.
Jakich badań wymaga bezpieczna TRT?
Zacznijmy od tego, że przed samym wdrożeniem leczenia, należy wykluczyć ewentualne przeciwwskazania. Leczenie testosteronem nie jest zalecane u mężczyzn, którzy chorują/chorowali na raka piersi, a także u tych dotkniętych rakiem gruczołu krokowego. Przed rozpoczęciem leczenia TRT powinno się również wykonać ocenę hematologiczną układu krążenia, piersi i gruczołu krokowego.
Dodatkowo już podczas terapii zaleca się monitorowanie hematokrytu, hemoglobiny oraz stężenia PSA we krwi. Odpowiedź na leczenie testosteronem powinno się regularnie sprawdzać (co 3 miesiące w pierwszym roku terapii), podobnie jak stężenie PSA we krwi.
Jakie zagrożenia występują przy dopingu bez kontroli lekarza?
Przyjmowanie dopingu wiąże się z szeregiem zagrożeń, a tymi najbardziej poważnymi są wszelkie incydenty sercowo-naczyniowe. Wśród duńskich sportowców stosujących sterydy, po kilku latach zauważono więcej zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych, a także gorszą kurczliwość w obrębie mięśnia sercowego.
Do tego dochodzi sam fakt, że możesz nie mieć świadomości istnienia pewnych obciążeń czy problemów zdrowotnych. Przyjmując środki dopingujące, możesz przyspieszyć ich rozwój.
Różnica 4 – Skutki uboczne i ryzyko zdrowotne
Nie ma tak właściwie leczenia wolnego od ryzyka zdrowotnego czy potencjalnych skutków ubocznych. Jednak skala tego ryzyka jest zupełnie inna w przypadku TRT niż przy stosowaniu sterydów w celach dopingu.
Jakie efekty uboczne mogą pojawić się przy prawidłowej TRT?
Ryzyko wystąpienia skutków ubocznych w przypadku terapii TRT jest niewielkie, ale nie zerowe – trzeba to podkreślić jasno i uczciwie. Te, które się pojawiają, są jednak najczęściej związane z jej nieprawidłowym prowadzeniem i obejmują podwyższony hematokryt, erytrocyty, poziom hemoglobiny, trądzik, łysienie, zaburzenia nastroju, ginekomastię czy retencję wody.
Jak sterydy anaboliczne wpływają na zdrowie przy długotrwałym stosowaniu?
Skutki uboczne stosowania sterydów anabolicznych obejmują funkcje endokrynologiczne, sercowo-naczyniowe, mięśniowo-szkieletowe, psychologiczne, dermatologiczne, hematologiczne, immunologiczne, jak i dotyczą wątroby.
Wśród nich można wymienić: hiperinsulinizm, nadciśnienie tętnicze, podwyższenie poziomu cholesterolu LDL, depresję, drażliwość, wahania nastrojów, większe ryzyko zakrzepicy i nowotworów wątroby czy zmniejszony poziom immunoglobulin, a także trądzik oraz ginekomastię.
Różnica 5 – Wpływ na gospodarkę hormonalną i płodność
TRT ma na celu wyrównywanie testosteronu do fizjologicznych wartości, aby mógł spełniać swoją podstawową funkcję w organizmie. W przypadku dopingu, stosowania go w dużych dawkach, dochodzi natomiast do blokowania osi hormonalnej i zaprzestania pełnienia jego naturalnych funkcji.
Jak TRT wspiera wyrównanie testosteronu do fizjologicznych wartości?
Podawanie testosteronu pacjentom z hipogonadyzmem ma na celu odtworzenie jego prawidłowego poziomu oraz uporanie się z niekorzystnymi objawami niedoboru, takimi jak obniżone libido czy spadki gęstości kości. Celem jest przywrócenie równowagi organizmowi i tym samym zadbanie o funkcje reprodukcyjne, m.in. prawidłową produkcję plemników.
Dlaczego doping prowadzi do zahamowania naturalnej produkcji testosteronu?
Stosowanie sterydów w suprafizjologicznych dawkach prowadzi do zachwiania równowagi hormonalnej. Wysoka dostępność testosteronu jest jasnym znakiem dla ustroju: należy spowolnić jego endogenne wytwarzanie. W związku z tym konsekwencjami tego stanu jest zmniejszenie wydzielania testosteronu, zmniejszenie produkcji plemników, impotencja, a także atrofia jąder.
Przyjmowanie testosteronu nie równa się dopingowi. Ten sam związek może być jednak zarówno lekiem, jak i „trucizną” – zależnie od celu jego stosowania, sposobu przyjmowania oraz dawek. Bardzo ważne jest to, aby pamiętać, że dla mężczyzn z niedoborem testosteronu TRT jest szansą na poprawę ich zdrowia oraz codziennego funkcjonowania, natomiast taka terapia zawsze powinna odbywać się pod nadzorem lekarskim, w trosce o własne bezpieczeństwo.
Źródła:
- Bond P, Smit DL, de Ronde W. Anabolic-androgenic steroids: How do they work and what are the risks? Front Endocrinol (Lausanne). 2022 Dec 19;13:1059473.
- Hanecki R. Zespół niedoboru testosteronu – rozpoznanie i leczenie. Przegląd Menopauzalny 2008, nr 3, s. 138-143.
- Mędraś M, Józków P. Zastosowanie testosteronu i steroidów androgenno-anabolicznych w sporcie. Endokrynologia Polska 2009; t. 60, nr 3, s. 204-209.
- Rabijewski M. Leczenie testosteronem. Medycyna po Dyplomie 2017, nr 1, s. 36-50.
- Pająk M, Grużewska-Piotrowska K, Hubka J, Grużewska A. Side effects of anabolic-androgenic steroids abuse – empirical research based on anonymous surveys among people who regularly attend the gym. Quality in Sport. 2023;14(1):102-112.
- Jankowska K, Słowikowska-Hilczer J. Rekomendacje dotyczące postępowania w męskim hipogonadyzmie. Post Androl Online 2019;6:7–20.
